नागपूर: भारतात वयस्कर लोकांचे प्रमाण वाढत असताना, हृदयरोगतज्ज्ञांना महाधमनी झडप अरुंद होणे (एऑर्टिक स्टेनोसिस) या गंभीर हृदय झडप विकाराच्या रुग्णसंख्येत सातत्याने वाढ होत असल्याचे दिसून येत आहे. हा आजार सहसा व्यक्तीच्या जीवनमानावर लक्षणीय परिणाम होईपर्यंत दिसून येत नाही. श्वास लागणे, छातीत वेदना होणे, चक्कर येणे, थकवा जाणवणे, बेशुद्ध पडणे तसेच शारीरिक हालचालींमध्ये घट होणे ही या आजाराची सामान्य लक्षणे असून, ती अनेकदा वाढत्या वयाची नैसर्गिक लक्षणे समजून दुर्लक्षित केली जातात. परिणामी, या आजाराचे निदान आणि उपचार करण्यात विलंब होतो.
महाधमनी झडप अरुंद होणे (एऑर्टिक स्टेनोसिस) हा हृदयातील महाधमनी झडप (एऑर्टिक वॉल्व) अरुंद झाल्यामुळे होणारा विकार आहे. त्यामुळे हृदयातून शरीराच्या इतर भागांकडे होणाऱ्या रक्तप्रवाहात अडथळा निर्माण होतो. या आजारावर वेळेवर उपचार न केल्यास हृदय निकामी होणे, वारंवार रुग्णालयात दाखल होण्याची वेळ येणे आणि काही प्रकरणांमध्ये जीवाला धोका निर्माण होणे अशा गंभीर परिणामांना सामोरे जावे लागू शकते. या आजारावरील पारंपरिक उपचारपद्धती म्हणजे शस्त्रक्रियेद्वारे हृदयाची झडप बदलणे. मात्र, अनेक वृद्ध रुग्णांना इतर सहवर्ती आजार असल्याने, तसेच शस्त्रक्रियेचा वाढलेला धोका यांमुळे खुल्या हृदयाची शस्त्रक्रिया (ओपन हार्ट सर्जरी) करणे शक्य होत नाही.
अशा रुग्णांसाठी आशेचा किरण ठरत, ट्रान्सकॅथेटर एऑर्टिक वॉल्व रिप्लेसमेंट (TAVR) ही कमी हानिकारक उपचारपद्धती प्रभावी पर्याय म्हणून उदयास आली आहे. या पद्धतीमध्ये रक्तवाहिनीतून कॅथेटर घालून खराब झालेल्या महाधमनी झडपेची (एऑर्टिक वॉल्व) प्रत्यारोपणाद्वारे बदली केली जाते. त्यामुळे खुल्या हृदयाची शस्त्रक्रिया करण्याची आवश्यकता राहत नाही आणि रुग्णाच्या बरे होण्यासाठी लागणारा कालावधीही लक्षणीयरीत्या कमी होतो.
प्रगत हृदयविकार उपचारात अधिकाधिक स्वदेशी तंत्रज्ञानाची महत्त्वपूर्ण भूमिका अधोरेखित करत, नागपूर येथील सिनर्जी हॉस्पिटलने भारतात विकसित तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने गंभीर लक्षणात्मक महाधमनी झडप अरुंद असलेल्या दोन वृद्ध रुग्णांवर यशस्वीरित्या दोन आव्हानात्मक ट्रान्सकॅथेटर एऑर्टिक वॉल्व रिप्लेसमेंट (TAVR) प्रक्रिया पार पाडल्या. या दोन्ही रुग्णांना इतर अनेक सहवर्ती आजार असल्यामुळे पारंपरिक खुल्या हृदयाच्या शस्त्रक्रियेसाठी अत्यंत उच्च-जोखमीचे मानले जात होते. त्यामुळे त्यांच्यासाठी कमी हानिकारक TAVR उपचारपद्धती हा सर्वाधिक योग्य पर्याय ठरला.
पहिले रुग्ण 75 वर्षीय पुरुष होते. त्यांना गंभीर महाधमनी झडपेचा अरुंदपणा असून त्याचबरोबर हृदयाची रक्त पंप करण्याची क्षमता लक्षणीयरीत्या कमी होणे (डावे निलय सदोष असणे), दीर्घकालीन मूत्रपिंडाचा आजार आणि दीर्घकालीन फुफ्फुसाचा आजार असे गंभीर आजार होते. त्यामुळे त्यांच्यावर पारंपरिक शस्त्रक्रिया करणे अत्यंत जोखमीचे मानले जात होते. हे सर्व गुंतागुंतीचे आजार असूनही, विविध तज्ज्ञांच्या हृदयरोग उपचार पथकाने यशस्वीरित्या TAVR प्रक्रिया पार पाडून रोगग्रस्त महाधमनी झडपेद्वारे होणारा रक्तप्रवाह पुन्हा सुरळीत केला.
दुसरी रुग्ण वृद्ध महिला होती. प्रगत अवस्थेतील महाधमनी झडपेचा अरुंदपणा असल्याने तिला तीव्र श्वास लागणे तसेच दैनंदिन कामे करण्याची शारीरिक क्षमता कमी होणे अशा समस्या जाणवत होत्या. सोबतच, त्यांना इतरही अनेक सहवर्ती आजार असल्याने खुल्या हृदयाची शस्त्रक्रिया करणे अत्यंत आव्हानात्मक ठरत होते. त्यांच्यावरही कमी हानिकारक अशी झडप प्रत्यारोपणाची (वॉल्व रिप्लेसमेंट) प्रक्रिया यशस्वीरित्या पार पाडण्यात आली.
उपचारानंतर दोन्ही रुग्णांच्या लक्षणांमध्ये लक्षणीय सुधारणा दिसून आली आणि त्यांना दोन ते तीन दिवसांत रुग्णालयातून घरी सोडण्यात आले. यावरून, योग्य प्रकारे निवडलेल्या उच्च-जोखमीच्या रुग्णांमध्ये कमी हानिकारक अशा संरचनात्मक हृदय उपचारपद्धतींचे महत्त्वपूर्ण फायदे अधोरेखित होतात.
या दोन्ही प्रक्रियांचे एक उल्लेखनीय वैशिष्ट्य म्हणजे त्यामध्ये भारतात विकसित ट्रान्सकॅथेटर हृदय झडपेचा तसेच स्वदेशी विकसित कॅथ लॅब इमेजिंग प्रणालीचा वापर करण्यात आला. यातून आत्मनिर्भर भारतच्या संकल्पनेला चालना मिळण्यासोबतच, जागतिक दर्जाचे वैद्यकीय तंत्रज्ञान विकसित करण्याच्या भारताच्या वाढत्या क्षमतेचे दर्शन घडले.
वृद्ध लोकांमध्ये हृदयाच्या झडपांच्या आजाराच्या वाढत्या प्रमाणाविषयी भाष्य करताना, नागपूर येथील सिनर्जी हॉस्पिटलचे इंटरव्हेन्शनल कार्डिओलॉजिस्ट डॉ. अशर खान म्हणाले:
“अनेक वृद्ध व्यक्ती श्वास लागणे, थकवा जाणवणे किंवा शारीरिक श्रम करण्याची क्षमता कमी होणे ही वाढत्या वयाची नैसर्गिक लक्षणे आहेत, असे समजून हळूहळू आपल्या दैनंदिन हालचालींवर मर्यादा घालू लागतात. प्रत्यक्षात, ही लक्षणे गंभीर महाधमनी झडप अरुंद असणे या आजाराची असू शकतात. या आजारावर वेळेवर उपचार न झाल्यास तो जीवघेणा ठरू शकतो. त्यामुळे वेळेवर निदान होणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. आज TAVR सारख्या कमी हानिकारक उपचारपद्धती आणि उच्च दर्जाच्या स्वदेशी वैद्यकीय तंत्रज्ञानाच्या उपलब्धतेमुळे, पारंपरिक खुल्या हृदयाच्या शस्त्रक्रियेसाठी अत्यंत उच्च-जोखमीचे मानल्या जाणाऱ्या रुग्णांनाही आम्ही प्रगत आणि जीव वाचविणारे उपचार देऊ शकतो. यामुळे रुग्ण लवकर बरे होतात आणि त्यांच्या जीवनमानातही लक्षणीय सुधारणा होते.”
सतत श्वास लागणे, छातीत अस्वस्थता किंवा वेदना जाणवणे, चक्कर येणे, बेशुद्ध पडणे किंवा शारीरिक हालचाली करण्याच्या क्षमतेत लक्षणीय घट जाणवत असल्यास वृद्ध व्यक्तींनी वेळेवर हृदयाची वैद्यकीय तपासणी करून घ्यावी, असा सल्ला डॉक्टर देतात. वेळेवर निदान आणि योग्य उपचार केल्यास हृदयाचे अपरिवर्तनीय नुकसान टाळता येते, तसेच दीर्घकालीन आरोग्य परिणामांमध्ये लक्षणीय सुधारणा साधता येते.
या दोन उच्च-जोखमीच्या रुग्णांवरील यशस्वी उपचारांमधून कुशल वैद्यकीय तज्ज्ञता, आधुनिक आरोग्यसेवा पायाभूत सुविधा आणि भारतात विकसित वैद्यकीय तंत्रज्ञान यांच्या प्रभावी संगमामुळे प्रगत संरचनात्मक हृदय उपचार भारतभर अधिकाधिक रुग्णांपर्यंत पोहोचत असल्याचे स्पष्ट होते. परिणामी, अत्याधुनिक जागतिक दर्जाची हृदयरोग उपचारसेवा तिची सर्वाधिक गरज असलेल्या रुग्णांपर्यंत अधिक सुलभपणे उपलब्ध होत आहे.